Bolid – co to jest i czym różni się od zwykłego samochodu?

Bolid w motoryzacji to wyczynowy samochód wyścigowy, najczęściej jednoosobowy, o otwartych kołach i nadwoziu przystosowanym wyłącznie do jazdy po torze. Od zwykłego auta różni się brakiem homologacji drogowej, ekstremalną aerodynamiką i osiągami niedostępnymi dla pojazdów seryjnych. Warto jednak wiedzieć, że to samo słowo od dawna funkcjonuje też w astronomii jako określenie bardzo jasnego meteoru. Poniżej wyjaśniamy oba znaczenia i wskazujemy najważniejsze różnice.

Skąd pochodzi słowo bolid?

Słowo bolid wywodzi się z greckiego βολίς (bolis), które oznacza pocisk, oraz od czasownika βάλλειν (ballein) w znaczeniu rzucać lub ciskać. Do lat 60. XX wieku w polskich słownikach termin ten notowano wyłącznie jako pojęcie astrofizyczne – duży meteor o bardzo mocnym świetle, który często przelatuje z hukiem i zostawia za sobą świetlną smugę.

Dopiero w drugiej połowie XX wieku bolidem zaczęto nazywać samochody Formuły 1. Stało się tak ze względu na skojarzenie z szybkością, głośnością i jasną smugą, jaką taki pojazd zdaje się ciągnąć za sobą. W tym znaczeniu słowo szybko przyjęło się jako internacjonalizm.

Czym jest bolid w astronomii?

W astronomii bolid to meteor o jasności większej niż -4 magnitudo. W praktyce oznacza to obiekt jaśniejszy od Wenus, która w maksimum blasku osiąga około -4,6 magnitudo. Takie zjawisko powstaje, gdy w atmosferę Ziemi wchodzi meteoroid o średnicy co najmniej kilku centymetrów.

Przelot takiego ciała trwa zwykle kilka sekund, a czasem dłużej. Dochodzi wtedy do gwałtownego świecenia i rozbłysków, a za obiektem może zostać wyraźna smuga, widoczna jeszcze przez wiele minut. Zjawisko to nie wynika z tarcia, lecz z silnego sprężania powietrza tuż przed czołem meteoroidu. Powierzchnia rozgrzewa się wówczas do temperatury kilku tysięcy stopni Celsjusza.

Bolid to meteor o jasności większej niż -4 magnitudo, czyli jaśniejszy od Wenus. Jego powierzchnia nagrzewa się do kilku tysięcy stopni Celsjusza na skutek sprężania powietrza, a nie tarcia.

Jak jasny musi być bolid?

Bolidy dzieli się na trzy grupy. Zwykłe bolidy przekraczają jasność -4 magnitudo. Bolidy dzienne osiągają co najmniej -8 magnitudo i bywają widoczne w ciągu dnia. Superbolidy przekraczają -15 magnitudo, są więc znacznie jaśniejsze od Księżyca w pełni, który ma około -12,74 magnitudo.

Skala magnitudo jest logarytmiczna. Wraz ze wzrostem jasności o 1 magnitudo liczba bolidów danej jasności spada do około jednej trzeciej liczby zjawisk słabszych. To oznacza, że bolidów o jasności -7 magnitudo jest około trzykrotnie mniej niż tych o jasności -6 magnitudo. Szacunkowo 1 na 1200 meteorów osiąga -5 magnitudo, a 1 na 12000 sięga -8 magnitudo.

Czy bolid można zobaczyć za dnia?

Tak, ale obiekt musi być wtedy wyjątkowo jasny. Przyjmuje się, że bolid widoczny za dnia powinien osiągać co najmniej -6 do -8 magnitudo, w zależności od przyjętej definicji. Taka jasność jest kilkadziesiąt razy większa niż jasność najsłabszych bolidów nocnych.

Ponadto wiele zjawisk pojawia się nad oceanami lub w ciągu dnia, dlatego pozostaje niezauważonych. Codziennie na świecie występuje kilka tysięcy bolidów, ale tylko część z nich udaje się zarejestrować. Obserwowana liczba jest znacznie mniejsza od rzeczywistej.

Jakie dźwięki towarzyszą bolidowi?

Niektóre bolidy wywołują efekty akustyczne przypominające grzmot, pisk opon, syk lub trzask. Grom dźwiękowy związany z naddźwiękową prędkością obiektu pojawia się z opóźnieniem, nieraz po kilku minutach od samego zjawiska. Natura części dźwięków, zwłaszcza syków i trzasków, nie jest w pełni wyjaśniona. Próbuje się je tłumaczyć między innymi efektem fotoakustycznym.

Czym różni się bolid od zwykłego samochodu?

W motoryzacji bolid to wyczynowy pojazd o specjalnej konstrukcji. Najczęściej ma otwarte koła, odkryty kokpit i jednoosobowe nadwozie. Tego typu samochody buduje się wyłącznie z myślą o jeździe po torach, a nie po drogach publicznych.

W porównaniu ze zwykłym autem bolid nie ma homologacji drogowej, standardowych systemów komfortu ani miejsca dla pasażerów. Jego konstrukcja koncentruje się na minimalnej masie, maksymalnym docisku aerodynamicznym i bardzo wysokiej sztywności. Do budowy stosuje się przede wszystkim włókno węglowe, a jednostki napędowe osiągają parametry niedostępne dla typowych samochodów osobowych.

Dlaczego samochody Formuły 1 nazwano bolidami?

Nazwa przyszła z astronomii. Bolid jako meteor porusza się z ogromną szybkością, jest głośny i zostawia świetlną smugę. W drugiej połowie XX wieku te cechy przeniesiono na samochody Formuły 1, które na torze również wyróżniają się prędkością, hałasem silnika i wrażeniem świetlistego śladu. Z czasem słowo bolid stało się synonimem szybkiego samochodu wyścigowego.

Jak obserwować bolidy?

Bolidy mogą pojawić się o dowolnej porze roku, ale częściej obserwuje się je podczas maksimów aktywnych rojów meteorów, takich jak Perseidy w pierwszej połowie sierpnia czy Geminidy w grudniu. Teoretycznie szansa na zobaczenie obiektu o jasności bolidu danego dnia wynosi około 50 procent, wymagałoby to jednak wielogodzinnych obserwacji całego nieba.

W praktyce wiele nagrań pochodzi z kamer samochodowych lub stacji obserwacyjnych. Nad Polską regularne monitorowanie bolidów prowadzi Polska Sieć Bolidowa, projekt Pracowni Komet i Meteorów, oparty na ponad 30 stacjach wyposażonych w kamery CCTV i aparaty cyfrowe. Każde zaobserwowane zjawisko warto opisać i zgłosić do Pracowni Komet i Meteorów lub International Meteor Organization.

W zgłoszeniu przydają się następujące informacje:

• dokładna data i czas przelotu,
• kierunek ruchu oraz pozycja na niebie,
• jasność i kolor zjawiska,
• czas trwania i ewentualne dźwięki,
• miejsce obserwacji.

Czy bolid może spaść na Ziemię?

Większość bolidów rozpada się i wypala w atmosferze. Do dezintegracji dochodzi zwykle na wysokości od kilkunastu do kilkudziesięciu kilometrów nad powierzchnią Ziemi. Tylko nielicznym udaje się dotrzeć do gruntu. Fragmenty, które przetrwają przelot, nazywa się meteorytami.

W historii zdarzały się jednak wyjątki. Meteor z Czelabińska w 2013 roku powstał w wyniku wejścia w atmosferę obiektu o średnicy około 20 metrów. Takie zjawiska zdarzają się średnio raz na 60 lat. Jeszcze większy był obiekt tunguski z 1908 roku, który nie pozostawił klasycznego krateru, ale dokonał rozległych zniszczeń na niezamieszkanym terenie Syberii.

W geologii słowa bolid używa się wyłącznie w odniesieniu do bardzo dużych obiektów, które pozostawiły po sobie kratery. Dla codziennego obserwatora ważne jest to, że ryzyko związane z typowym bolidem pozostaje znikome.